Thursday, 30 January 2014

एक्स्क्युज मी, प्लीज । वी आर गोइंग टू बी वर्ल्ड फेमस

वार गुरुवारच्या निमित्तानं ही नोंद.

You got to have some English Tuka
if you want to get ahead in the world
- Arun Kolatkar (From an Undated Sheet, The Boatride & Other Poems, page 234)

***

निळू दामले यांच्या 'यू-ट्यूब' वाहिनीवरचा व्हिडियो-


व्हिडियोतील काही :
किंग ऑफ इंग्लिश आणि क्विन ऑफ इंग्लिश असे उपक्रम. या उपक्रमाअंतर्गत काय करायचं, तर असे दहा शब्द आम्ही लिहायचे. आम्ही लिहितो किंवा एखाद्या मुलाचं चांगलं हस्ताक्षर असेल तर त्याला लिहायला सांगतो. एक ते चारच्या सिलॅबसमधले ते शब्द निवडून आम्ही त्याची एक फाइल केलेली आहे. त्यातले शब्द द्यायचे रोज. रोज आम्ही जाणीवपूर्वक मुलांना सांगत नाही की, 'हे शब्द बघा, लिहून घ्या, पाठ करा'. फळ्याची जागा रोज बदलतो, मुलं जाता येता त्याच्याकडे पाहत असतात. पंधरा दिवसांनी आम्ही तुम्हाला हे शब्द विचारणारे. भले ते लक्षात ठेवा रोज किंवा लिहून पाठ करा. पंधरा दिवसांनी ज्याला जास्तीत जास्त शब्द सांगता येतील त्याचा आम्ही सत्कार करणार. पंधरा दिवसांनी रोजचे जे शब्द होते ते मुलांनी वहीत लिहून दाखवायचे. त्याचं स्पेलिंग, त्याचा उच्चार आणि त्याचा अर्थ. आम्ही ते तपासतो. ज्याला जास्त शब्द लक्षात आहेत, तो किंग ऑफ इंग्लिश. आणि आम्ही एक किरीट, एक मुकुट आणलेला आहे. बाहेरून चाललेल्या गावकऱ्याला इथे बोलवून अनौपचारिक वातावरणात त्या विद्यार्थ्याला तो मुकुट घालायचा. दिवसभर तो मुकुट घालून शाळेत वावरणार, गावात वावरणार, संध्याकाळी पण तो मुकुट घालून घरी जाणार. दुसऱ्या दिवशीच तो परत आणणार. म्हणजे त्याला एक, आपण इंग्रजीचा राजा झालो. अशीच एक मुलगी निवडायची, क्विन ऑफ इंग्लिश. म्हणजे त्याला एक अभिमान वाटतो. म्हणजे मुलांच्यात एक ओढ वाटते. त्यांना मुद्दाम हे सांगावं लागत नाही, की हे वाचा. त्यामुळं मुलांकडे आज हजार-दोनतीन हजार शब्द आहेत. आमचा गुरुवारचा उपक्रम असतो, इंग्रजीत बोलायचं. -- इंग्रजीतल्या ऑर्डर आहेत, इंग्रजीतली देशभक्तिपर गीतं आहेत, इंग्रजीतली प्रार्थना मुद्दामहून घेतलेली आहे. -- असा प्रयत्न आमचा छोटासा दहा वर्षांपासूनचा सुरू आहे.-- मुलगा आमचा परिसराच्या आवारात 'एक्स्युज मी' म्हटल्याशिवाय बोलत नाही. सहज कोणाहीबरोबर बोलत असेल, तरी सराईतपणे 'एक्स्युज मी' हा त्याचा शब्द झालेला आहे. 'एक्स्युज मी, मामा', असा त्याचा एक जनरल शब्द झालेला आहे. आपण 'ए मामा', 'ओ मामा' असं म्हणतो, तर ते 'एक्स्युज मी' त्यांच्या व्यवहारात -
इथं आमच्या चौथी यत्तेपर्यंत तरी मुलं आहेत, आम्ही हे पाच-दहा वर्षांपूर्वी शिकवलेलं आहे, पण पहिलीला येणाऱ्या मुलाला हे शिकवलेलं नाही, पण तो (आधीच्यांचं) अनुकरण करतो नि बोलतो. म्हणजे इंग्रजीचा मुलं इतक्या सराईतपणे वापर करतात.
***

Like it or not
I'll make you world famous
          not you alone but both of us
we're going to be famous Tuka
you and I together

These translations are going to make me famous throughout the world

- Arun Kolatkar ((From an Undated Sheet, The Boatride & Other Poems, page 234)
***

अरुण कोलटकर
अरुण कोलटकर (१ नोव्हेंबर १९३२ - २५ सप्टेंबर २००४) यांनी मराठी व इंग्रजी दोन्ही भाषांमधे कविता लिहिल्या. 'द बोटराइड अँड अदर पोएम्स' या 'प्रास प्रकाशना'नं प्रकाशित केलेल्या नि अरविंद कृष्ण मेहरोत्रा यांनी संपादित केलेल्या पुस्तकात त्यांच्या काही इंग्रजी कविता, त्यांच्याच काही मराठी कवितांचे इंग्रजी तर्जुमे, तुकारामांसह काही संतकवींच्या कवितांची त्यांनी केलेली भाषांतरं, इत्यादी मजकूर वाचकांना मिळू शकतो. कोलटकर मूळचे कोल्हापूरचे.

नोंदीत ज्या शाळेचा व्हिडियो जोडला आहे, ती शाळा सांगली जिल्ह्यात मिरज तालुक्यातल्या तुंग या गावात आहे. त्या शाळेतील शिक्षक कृष्णनाथ पाटोळे यांना आपण व्हिडियोत बोलताना पाहिलं.

अरुण कोलटकर व कृष्णनाथ पाटोळे यांना आपण शेजारी-शेजारी बसवलं, हे अनेकांना आवडणार नाही किंवा पटणार नाही. ते दोघं जे काही बोलले, त्यावर तज्ज्ञ मंडळी आणखी काही बोलू शकतील. आपल्याला फक्त ते एकमेकांशेजारी दिसले, म्हणून नोंदवलं. आणि जाता जाता एक टांगतं राहणारं वाक्यही लिहूया. ह्या वाक्यापुढे पूर्णविराम, प्रश्न चिन्ह किंवा उद्गारवाचक चिन्ह यांपैकी कुठलं चिन्ह दिलेलं बरोबर नि कुठलं चूक हेच ठरवता आलं नाही राव ह्याला नि नोंद कसली करतोय.?! जाऊ दे. आता वाचकांनीच आपापल्या इच्छेनुसार किंवा मतानुसार किंवा गरजेनुसार या वाक्यापुढे त्यांना योग्य वाटेल ते चिन्ह उमटवावं-

जगात पुढे जाण्यासाठी इंग्रजीची गरज आहे

***


जगी मान्य केले     हा तुझा देकार। 
की काही विचार     आहे पुढे।।
- तुकाराम

Tuesday, 28 January 2014

एका मजकुराचा प्रवास : रेघ < दैनिक भास्कर < द हिंदू

१० ऑगस्ट २०१३ रोजी 'रेघे'वर एक नोंद प्रसिद्ध झाली होती. 'नावात काय आहे? बरंच काही' या शीर्षकाचा मोहम्मद नदीमुल्लाह खान यांनी लिहिलेला हा मजकूर होता. मुस्लीम नाव असलेल्या व्यक्तीला अहमदाबादमधे घर शोधताना आलेला अनुभव सांगणारा हा लेख होता. रेघेसाठीच खान यांनी लिहिलेला हा मजकूर मुळात इंग्रजीत होता, तो आपण मराठीत केला होता. हा मजकूर त्यानंतर लगेचच १४ ऑगस्टला 'दैनिक भास्कर'च्या नागपूर आवृत्तीमधे संपादकीय पानावर (डेंजर शीर्षकासह) प्रसिद्ध झाला होता. मुळात रेघेसाठी लिहिलेला हा मजकूर हिंदीतही प्रसिद्ध झाल्याचं इथं नोंदवता आलं असतं, पण राह्यलं. काही दिवसांपूर्वी हा मजकूर 'द हिंदू'मधे वाचकांच्या लेखनाला प्रसिद्धी देणाऱ्या 'ओपन पेज' या पानावरही प्रसिद्ध झाला नि त्यानंतर आता या घडामोडींची एक बारकी नोंद रेघेच्या मूळ वाचकांपर्यंत पोचवणं आवश्यक वाटलं.

या घडामोडीत 'दैनिक भास्कर'मधे मजकूर प्रसिद्ध झाल्यानंतर मूळ लेखकाला चारशे का पाचशे रुपये मानधन मिळालं, हे आपल्या दृष्टीनं एक नोंदवण्यासारखं. आणि 'द हिंदू'मधे मजकूर प्रसिद्ध झाल्यानंतर लेखकाकडे ऐंशीहून अधिक प्रतिसाद ई-मेलद्वारे आले. रेघेवर आपण आर्थिक मानधन देऊ शकत नसल्यामुळे इथला मजकूर दुसऱ्या कुठे मुख्य प्रवाहातल्या व्यासपीठावर छापून आला तर बरं, कारण त्यातून मूळ लेखकाला किमान आर्थिक परतावा मिळू शकतो, असा एक प्रयत्न. ह्या मजकुराच्या बाबतीत हे झालं. (लेखकाला मानधनाची अपेक्षा किंवा गरज तर अजिबातच नव्हती, पण माध्यमांसंबंधी एक आर्थिक बाजूचा मुद्दा आपण वेळो-वेळी नोंदवलाय, त्या संदर्भात हे आहे). आणि 'हिंदू'त इंग्रजी मजकूर छापून आल्यामुळे त्याला जरा जास्त प्रसिद्धी मिळाली नि आणखी तामीळमधेही अनुवादाची परवानगी मागणारी विचारणा लेखकाकडे झालेय, हेही एक या नोंदीबद्दल घडलेलं चांगलं.

रेघेवर नोंद करण्याच्या निमित्तानं लेखकानं मुद्दाम त्याचा अनुभव लिहून काढला होता, ते पुढे जाऊन जरा मूळ लेखकाला जास्त समाधान देणाऱ्या घडामोडी घडवणारं ठरलं, तर मोहम्मद नदीमुल्लाह खान यांनी हे  समाधान रेघेच्या इथल्या वाचकांपर्यंत पोचवण्यासाठी खालील मजकूर पाठवला आहे :
''अहमदाबादमधे घर शोधत असताना एक मुस्लीम इसम म्हणून मला ज्या नकारांना सामोरं जावं लागलं त्यानं मी दुःखी झालो होतो, ही सुरुवात. त्यानंतर ज्यांच्या-ज्यांच्याशी बोलताना हा विषय निघायचा त्यांच्यापाशी मी ह्या दुःखातून निघालेला माझा राग व्यक्त करायचो. त्यावेळी 'रेघे'च्या माध्यमातून माझ्या रागाला वाट करून देण्याचा पर्याय माझ्यापुढे ठेवण्यात आला. मी माझा अनुभव इंग्रजीत लिहीन नि नंतर तो मराठीत भाषांतरित करून माझ्या कक्षेत अन्यथा न येणाऱ्या वाचकांपर्यंत तो पोचेल, असा हा पर्याय होता. मी तेवढं केलं नि आठवड्याभरात काही बऱ्या-वाईट प्रतिक्रिया माझ्यापर्यंत आल्या. बहुसंख्य प्रतिक्रिया माझ्या म्हणण्याबद्दल सहानुभूती व्यक्त करणाऱ्या होत्या.

दरम्यान, माझा एक जुना मित्र नि 'दैनिक भास्कर'च्या नागपूर आवृत्तीचा संपादक प्रकाश दुबे याला मी हा असा मजकूर लिहिल्याचं कळलं आणि त्याच्या पेपरसाठी मी या मजकुराचं हिंदी भाषांतर करून द्यावं असा आग्रह त्यानं केला. त्याला या लेखासंबंधी काय प्रतिक्रिया मिळाल्या ते मला कळू शकलं नाही, पण आणखी वेगळ्या प्रकारच्या वाचकांपर्यंत लेख पोचला, एवढं तरी झालं. त्यानंतर काही मित्रांनी सुचवलं की, मूळचा इंग्रजी मजकूर तसाही पडून आले, तर तोही कुठे प्रसिद्ध होईल का पाहायला हवं. त्या प्रयत्नातून 'द हिंदू'च्या 'ओपन पेज'वर १९ जानेवारीच्या रविवारी हा लेख छापून आला. आणि त्या दिवसापासून माझ्या ई-मेल बॉक्समधे पत्रांची आवक वाढत चाललेय. हा मजकूर लिहीपर्यंत (२४ जानेवारी) ऐंशीहून अधिक प्रतिक्रिया ई-मेलद्वारे मिळाल्या होत्या. मोठ्या प्रमाणात वाचक माझ्या मुद्द्याशी सहमत आहेत. या लेखाच्या निमित्तानं मला मुस्लिम समुदायातली माझ्यासारखी नास्तिक मंडळी सापडली. ह्या देशात असा मी एकटाच आहे, हा माझा समज त्या निमित्तानं दूर झाला! काही मुस्लिम मंडळींनी मला पापक्षालन करण्याचा प्रमाणिक सल्ला देऊन काही पुस्तकं वाचण्याची शिफारस केली. मी जो मुद्दा मांडू पाहत होतो त्यातून हिंदू-मुस्लिम यांच्यातली असमानता दाखवायची असल्याचा समज काही वाचकांनी करून घेतला असावा, असं काही प्रतिसादांवरून कळलं. मोठ्या प्रमाणावर प्रतिक्रिया बिगरमुस्लिम समुदायातल्या वाचकांकडून आल्या, त्यातल्या जवळपास सगळ्यांनी आपला समाज ज्या कुठल्या दिशेनं जातोय त्याबद्दल चिंता व्यक्त केली. मुस्लिम भाडेकरू ठेवण्याबद्दल नकाराची भूमिका घेणाऱ्या हिंदू मंडळींचं समर्थन दोन वाचकांनी केलंय. हरयाणात कुठंतरी असलेल्या ओ. पी. जिंदाल ग्लोबल युनिव्हर्सिटीतून मला व्याख्यान द्यायला बोलावणं आलं. नव्वद वर्षांच्या एका वाचकानं धर्मावर माझी श्रद्धा पुन्हा बसावी यासाठी माझं मन वळवायचा प्रयत्न सुरू केला. विचाराचा प्रवास सुरू आहे. ती विचाराची रेघ अशीच लांब लांब जाईल. आत्ता ह्या क्षणापर्यंत हे सगळं आनंद देणारं आहे. ह्या रेघेचं वर्तुळ पूर्ण होऊन ती माझ्या पाठीत घुसली नाही म्हणजे मिळवलं.''

पाठ

Thursday, 23 January 2014

नामदेव ढसाळांच्या निमित्ताने कविता नि चळवळ

कवी नामदेव ढसाळ यांचं १५ जानेवारीला निधन झालं. त्या निमित्ताने ही नोंद इथे प्रसिद्ध होतेय.

नामदेव ढसाळ (१५ फेब्रुवारी १९४९ - १५ जानेवारी २०१४) [छायाचित्र : हेनिंग स्टेगमुलर]

'चळवळ' हा शब्द अनेक जण अनेक अर्थांनी वापरत असतील. या सगळ्या अर्थांनी बोलणं काही आपल्याला जमण्यासारखं नाही. पण ज्या ढसाळांच्या निधनाच्या निमित्ताने आपण बोलतोय त्यांची नि त्यांच्या कवितेची दलित चळवळीशी बांधिलकी होती असं खुद्द तेही म्हणत. शिवाय १९६०च्या दशकात अनियतकालिकांची चळवळ झाली, असंही म्हटलं जातं आणि या चळवळीशीही ढसाळांचा संबंध होता. तर, ह्या अनियतकालिकांच्या चळवळ प्रकरणासंदर्भात कवितेबद्दल लहानसं काही नोंदवता आलं तर पाहू. काही लोक एकत्र येऊन काही ना काही हालचाल करत राहातात, त्यांचे एकमेकांवर किंवा आसपासच्या भवतालावर परिणाम होत राहतात, या अर्थानं या नोंदीत 'चळवळ' हा शब्द वापरला आहे. ढसाळांच्या निमित्ताने आपण बोलतोय. या निमित्तामधे ढसाळांचे समकालीन कवी तुळसी परब आणि मनोहर ओक यांनाही आणतोय. का, ते नोंद पुढे जाईल तसं स्पष्ट होईल अशी आशा. आता पहिल्याच्या निमित्ताने नवीन दोघांसह पुढे जाऊ.

तुळसी परब यांनी चंद्रकान्त पाटील यांच्यासोबत 'मनोहर ओकच्या ऐंशी कविता' (लोकवाङ्मय गृह. दुसरी आवृत्ती : जानेवारी १९९९) हे पुस्तक संपादित केलं. या पुस्तकात मनोहर ओकांसंबंधी नि त्यांच्या कवितेसंबंधी दोघाही संपादकांचे लेख आहेत. यात परबांनी ते मुंबईला सचिवालयात असतानाचे काही अनुभवही नोंदवलेत. नामदेव ढसाळ, मनोहर ओक आणि परब यांचा तेव्हा एकमेकांच्या आसपास वावर होता. मैत्री होती असं काही लगेच इथे लिहावं वाटत नाही. तर, त्यासंबंधी परब लिहितात :
त्यावेळी आमच्या तिघांमध्ये प्रचंड सामुहिक कवितावाचन चालत असे. आम्ही तेव्हा एकमेकांना कविता घेऊनच भेटत असू.

नामदेव आणि मनोहरमध्ये हळूहळू फरक पडत चाललेला मला दिसत होता. त्याची एक दोन उदाहरणे सांगण्यासारखी आहेत.

सरकारी कारकुनांच्या टेबलावर असतो तसा एकेक पेपरवेट माझ्या टेबलावर पडलेला असे. एकदा नामदेव माझ्या शेजारी बसून पेपरवेटशी चाळा करत होता. तेवढ्यात मनोहर आला. त्यानं नामदेवच्या हातातला पेपरवेट घेतला आणि तो मला म्हणाला, ''साल्या तू दगड आहेस. वर तुला पेपरवेट कशाला? आधीच तू सगळ्या सरकारी कागदांवर नुसता झोपून राहतोस. मी आता या पेपरवेटची काय जादू करतो पाहा.'' मग तो पेपरवेट माझ्या टेबलावर नुसता फिरवत राहिला. मनोहरची कधी काय लहर लागेल त्याचा पत्ता नसायचा. म्हणून मी त्याला थोडा टरकूनच असे. त्याचा भोवरा थांबल्यानंतर तो काचेच्या पेपरवेटच्या आतल्या बुडबुड्यांकडे पाहत राहिला. नामदेवला म्हणाला, ''नाम्या, या पेपरवेटवर कविता लिहायची.'' मी या वेळी अंग काढून घेतलं. नामदेव म्हणाला, ''तू आधी लिही, मग मी लिहीन.'' दुसऱ्या दिवशी मनोहर या संग्रहातील कविता क्र. ६७  'एकुलतेपणाच्या पेपरवेटमधील' ही कविता घेऊन लंच-अवरमधे हजर झाला. त्यातला 'कोणत्याही क्षणी बाजूला सारला जाणारा । कांतीमान निर्लेब उघड पेपरवेट अस्पृश्यासारखा दबलेला नर्म ।' ही ओळ नामदेवला लागली. तिसऱ्या दिवशी नामदेव त्याची 'पेपरवेटमध्ये माणसं कुणी कोंडून टाकलीत' ही कविता घेऊन हजर झाला. या दोन कविता एकमेकांशेजारी ठेवून कुणालाही दोन वेगवेगळ्या धोरणांची जुगलबंदी सहज बघता येईल.
परबांनी ज्या जुगलबंदीची अपेक्षा ठेवलेय, ती इथं या नोंदीत घडवायची आपली इच्छा होती पण यातली ढसाळांची कविता रेघेला उपलब्ध झाली नाही. पण हा मुद्दा तेवढ्याच कवितेपुरता अर्थातच मर्यादित नाहीये. दुसरं एक उदाहरण आहे झाडासंबंधीचं. वरती उल्लेख केलेल्याच लेखात परबांनी लिहिलंय :
मनोहरच्या 'झाड' कवितेची गोष्ट थोडी मजेशीर आहे.... ही 'झाड' कविता नामदेवलासुद्धा तेव्हा खूप आवडली होती. (या आवडीचा उल्लेख चंद्रकान्त पाटलांच्याही लेखात आलेला आहे. 'अशी कविता लिहिता यायला पायजे', असं ढसाळ पाटलांना एकदा म्हणालेले.) मात्र नामदेवचं 'व्हायलन्सचं झाड' पूर्णतः वेगळ्या ध्रुवावरचं आहे.
ढसाळांची ही वेगळ्याच झाडासंबंधीची कविता साडेसहा पानं पसरलेली आहे, त्यामुळे सगळी इकडे नोंदवणं शक्य नाही. पण या कवितेची सुरुवात आणि शेवट इथे नोंदवूया. अशा अर्धवटपणासाठी माफी, वाचकांना मूळ कविता ढसाळांच्या 'मूर्ख म्हाताऱ्याने डोंगर हलवले' (लोकवाङ्मय गृह) या कवितासंग्रहात सापडेल.

सुरुवात :
तुळशीवृंदावनासारखे त्यांनी आपल्या दारासमोर व्हायलन्सचे झाड लावले. लावणे अटळ होते. ते रोज झाडाला भक्तिभावनेने पाण्याऐवजी रक्त घालू लागले. खत म्हणून मांससुद्धा. नाकर्तेपणाचा चेहरा घेऊन येणारा सूर्य वरातीतला नवरा बनून पृथ्वीवर अवतरत होता. प्रत्येक संध्याकाळी नित्यनियमाने मरत होता. सूर्यमंडळे तारामंडळे यांचा शिवणापाण्याचा खेळ रोजच चालू होता. व्हायलन्सचे झाड वाढत होते. कणाकणाने आकाशाचा वेध घेत होते. माणसाचे रक्त पिणाऱ्या तस्करी शहराची हवा झाडाला भलतीच मानवत होती.
शेवट :
झाडाची शेकडो हजारो लाखो कोट्यवधी झाडे
झाडे झाडे झाडेच झाडे वाढत जातील
परिस्थितीवर घाव न घालणारं शासन मोडलं जाईल
जनतेकडून राजरोस मारलं जाईल
पार्लमेंट भातखेचरात भरून जाईल
मांगवाड्यातनं, मेहतरवाड्यातनं
महारवाड्यातनं, चांभारवाड्यातनं शेतकारखान्यातनं
तोरणं गुंफली जातील नव्या देशाच्या वेशीसाठी
आणि व्हायलन्सचं झाड देशाच्या आयुष्यात 
कल्पतरूची भूमिका बजावेल
बजावेल.

ओकांची झाड कविता सुरू होते अशी : 
झाड 
हे झाड नसतं
एक जंगल
अवघं साम्राज्य
हिरवी अभेद्य गढी
पानबंदी चहुवार

                    परतवत सूर्य
                    नमवत वारा
आणि संपते अशी :
झाड बेफिकीरपणे लुटवतं
सावली, असावध म्हशींवर 
गाई-बकऱ्यांवर

येणारे मोहोर दरवळते
वयात येणारी फळं डोलदार
गाणारे कोकिळ का कर्कटणारे कावळे
वाढणारे अंगावर वेल, फुलहीन वा ऋतुमती
या अवांतर घटनात संभवत नाही ते

ते असतं तेच मुळी निवांत म्हणून
जे असतं तेच मुळी एक आरोप घेऊन
या दोन झाडांबद्दल वाचकांनी आपापलं मत बनवावं. पेपरवेटसंबंधीची जी जुगलबंदी अपेक्षित होती ती इथे तितकी नाहीच. पण तरी..

तरीही असं खूप शोधता येऊ शकतं. त्या काळच्या परिसराशी या हालचालींचा संबंध, शब्दांचा संबंध, एकूण वातावरणातलं वारं, याचा परिणाम होत होत काय काय कसं घडत गेलं असेल? परबांनी ओक आणि ढसाळ यांच्यासोबतच्या त्यांच्या अनुभवांबद्दल लिहिलेलं आपण वाचलं आणि या अनुभवांमधून काही कविता कशा उभ्या राहिल्या तेही त्यात आलंय. यात सुटा कवी महत्त्वाचा आहेच, पण त्यासोबतीनं त्याच्या आसपासातल्या घडामोडी तेव्हा चळवळ म्हणता येईल अशा जोरकसपणे घडत होत्या असतील का? आणि या जोरकसपणात एकमेकांना आधारही मिळत असल्यामुळे पुन्हा जोरकसपणाला जोर मिळत असेल का? तपासायला हवं. इथे आपण वर काही उदाहरणं नोंदवली. तशी आणखीही देता येईल.

आणखी उदाहरणार्थ, मुंबईवर ढसाळांनी लिहिलेली कविता
मुंबई, मुंबई, माझ्या प्रिय रांडे
ये व माझा स्वीकार कर
सात घटकेचा मुहूर्त
आधीव्याधीनंतर
सर्वांगसुन्दर प्रतिमासृष्टी
अश्विनीरूप ऋतुस्नात कामातुर लक्ष्मी
सर्पस्वरूप विष्णू उर्ध्वरेत स्खलित
सूर्याचे अनुष्ठान
हे शेष सूर्याच्या चेहऱ्या
हे कामेच्छेच्या माते
हे अदिती
माझ्या प्रियेचा दगड
मला अधिकच प्रिय आहे
अशी सुरू होते. (कवितासंग्रह - खेळ. प्रास प्रकाशन. प्रकाशन - नाताळ १९८३)

तर, ओकांना मुंबईत गुदमरल्यासारखं वाटतं. म्हणून ते म्हणतात :
मी गुदमरतोय या मुंबईत
दारू पिऊन पावलं नीट पडतात
उघडा दरवाजे मोकळ्या खिडक्या
सुटी हवा द्या खुली मोकळी
- अशी सुरू होणारी त्यांची मुंबईवरची कविता
झुगारून दे बागुल संबंधांचे
या शरीराचं पान आत उघड कर
सगळी पदरीची लालूच वाऱ्याला दे.
- अशी संपते.

अनियतकालिकांशीच संबंधित आणखी एक कवी अरुण कोलटकर यांनी या मुंबईनं भिकेस लावलं हे एका कवितेतून नोंदवलं होतं, तेही इथे आठवू शकतं (अरुण कोलटकरच्या कविता, प्रास प्रकाशन, ऑगस्ट २००७). कोलटकरांना आपण यात जास्ती आणत नाहीयोत, कारण परबांच्या ज्या अनुभवाच्या सोबतीनं आपण ही नोंद करतोय त्या अनुभवात त्यांच्यासोबत ढसाळ आणि ओक होते. पण तरी-

तरी तरी खूप काही शोधता येईल. परत उदाहरणार्थ, ढसाळांच्या गोलपीठ्यात 'पाणी' नावाची एक कविता आहे. त्यात शेवटाकडे ते म्हणतात :
नदी राखते जन्मसिद्ध हक्क माण्सावरला
आम्ही जिथं जिथं पाय टाकू तिथं तिथं फुटतील उपाळ निवाळचंग पाण्याचं
आणि मग आमच्यासकट कुणीच राहणार नाही तहानेला
आणि भाजणार नाही हीर पाण्याचा
पाण्याला जातीय रंग देणारा तुमचा
एकुलता एक ईश्वर त्याला लागेल आफलातून बुळगा
न मग तुम्ही धोतराचे सोगे ओले ठेवण्यासाठी
मागाल भीक पाण्याची
आम्ही तुम्हाला पाण्याने भरलेले रांजण देऊ
हे छळकऱ्यांनो
पाण्यासारखं सुंदर कर्तव्य दुसरं कुठलंच नस्तं जगात
पाणीटंचाई आली तर
तुम्ही शर्टासारखी शहरं बदलता
मग सांगा पाण्यावाचून तडफडून मरणारांनी
काय बदलावं
(गोलपीठा, लोकवाङ्मय गृह, पाचवी आवृत्ती - जुलै २००८)

परबांचा बाजारात कदाचित उपलब्ध असलेला एकमेव कवितासंग्रह आहे - कुबडा नार्सिसस (लोकवाङ्मय गृह, पहिली आवृत्ती मे २००२). या कवितासंग्रहातल्या पहिल्या कवितेचं नाव आहे - 'पाणी : निळेभोर । काळे । सावळे ।'
मी तुम्हाला सांगतोय
ती सगळी पाण्याची हकिगत नाही
ही हकिगत आहे
पातळ्यांवर
जगणाऱ्या दुर्दम्य माणसांची
- असं परबांनी म्हटलंय. ही कविता पूर्ण वाचण्यासाठी वरती तिचं नाव दिलंय त्यावर क्लिक करा. ढसाळ ज्या पाण्याबद्दल बोलत होते त्या पाण्यात आणि परबांच्या कवितेतल्या पाण्यातही काही थेंब सारखे सापडतील.

मुळातला मुद्दा आपण काहीसा स्पष्ट करत आणला असावा अशी अपेक्षा आहे. चळवळ या शब्दाची प्रत्यक्षातली अंमलबजावणी घोषणांमधून किंवा व्यक्तिगत हेव्यादाव्यांमधून पण होत असावी. ती अगदी या अनियतकालिकांच्या घडामोडींमधेही झालेली सापडू शकेल. पण त्यापलीकडेही काही १९६०च्या दशकातल्या या शब्दांच्या वावरात सापडेल. तेही परबांच्या शब्दांत एकदा शेवटचं नोंदवूया, ते म्हणतात :
आम्हा तिघांच्यात तेव्हा कविता-लेखनाच्या बाबतीत निर्वैर स्पर्धा चाले. 'सुहास राखेचा आणि संगमरवराचा चेहरा' ही कविता नामदेवला खूप आवडली होती. आपल्या 'मंदाकिनी पाटील : मला अभिप्रेत असलेलं कोलाज'वर या कवितेचा प्रभाव असल्याचं त्यानं मान्य केलं होतं. अर्थात दोन्ही ठिकाणी रसायन वेगवेगळ्या प्रकारचं आहे.

एवढं सगळं सांगत बसणं म्हणजे आत्मप्रौढी केल्यासारखं होईल म्हणून आता आटोपतं घ्यायला हवं. पण चळवळीच्या संदर्भात अशा अनेक घटना घडत असतात आणि म्हणूनच तिला चळवळ म्हणतात.
नामदेव ढसाळ चळवळीचे कवी होते असं म्हणताना 'चळवळ' या शब्दाचे म्हटलं तर बारकेसारके पण कवितेच्या बाबतीत इंटरेस्टिंग ठरू शकणारे मुद्दे लक्षात ठेवावे वाटले तर ठेवता येतील. यात व्यक्तीच्या कामाचं महत्त्व कमी करण्याचा काही संबंध नाही, उलट व्यक्तीच्या आसपासाचा काही अंदाज त्यातून बांधावा वाटला म्हणून फक्त. आणि त्या आसपासामधून या व्यक्तींना काय सापडलं ते तपासावं वाटलं म्हणूनही. हा आसपास कसाही असू शकतो. ढसाळांच्या वेळी तो जसा होता तसा होता आणि आता जसा आहे तसा आहे. यात चळवळीचा मुद्दा आला तो प्रत्येक वेळी असायलाच हवा या आग्रहाने नाही, तर तो जेव्हा लागू होता तेव्हा त्याचा परिणाम कसा झाला याची नोंद करण्यासाठी आला.
***

जोड नोंद : १९६०च्या आसपास सुरू झालेल्या अनियतकालिकांच्या चळवळीबद्दल ढसाळांच्या निमित्ताने आपण काही मुद्दा नोंदवला, पण मुळात ती चळवळच नव्हती, असं मत या घडामोडींना जोर देणाऱ्या प्रमुख मंडळींपैकी एक अशोक शहाणे यांनी एकदा दिलेलं आहे. 'पण काही झालं तरी झाल्या प्रकाराला चळवळ म्हणणं काही बरोबर नाही', असं त्यांचं म्हणणं. आपल्या नोंदीतला मुद्दा तर या म्हणण्याच्या उलटा. आणि तो मुद्दा लागू करायचा झाला तर-

शहाण्यांच्या 'आजकालच्या मराठी वाङ्मयावर क्ष किरण' या १९६३ साली गाजलेल्या लेखाच्या घडणीत भालचंद्र नेमाडे यांचा हातभार आहे, हे शहाण्यांनीच त्यांच्या 'नपेक्षा' या पुस्तकाच्या प्रकाशनावेळी २००५मध्ये उघड केलं होतं. आणि नेमाडे यांनी 'कोसला'बद्दल एकदा असं नोंदवलेलं : ही कादंबरी वाचून जर कुणाला वैताग आला तर आम्ही त्याची माफी मागूं. मात्र ही मोठ्यानं वाचावी. मनांतल्या मनांत वाचूं नये. चांगली वाटल्यास ज्यानं त्यानं अशोक शहाण्यांचे आभार मानावेत.

हे जे एकमेकांचे आधार आपापल्या घडामोडींना लागलेत ते मान्य केल्यावर या आधाराला कोणी चळवळ म्हटलं तर काय हरकत. भाषेशी जवळीक साधायची एक चांगली हातोटी या आधारांमधून प्रवाहात कशी आली हे उलट यात जास्तीचं स्पष्ट होईल.

हरकत घ्यायचीच तर आपलं काही चुकलं असेल असं न मानण्याची नि शेरेबाजी करण्याची जी (तशी नेहमीच वातावरणात असलेली पण या घडामोडींमुळे जास्त जोरात लागलेली) सवय या चळवळीमधून पुढे टिकली तिच्यावर घेता येईल. या सवयीची झाडं मात्र वर्तमानपत्रांपासून फेसबुकपर्यंत रुजलेली दिसतील. ज्या चळवळीच्यासंबंधीची ही नोंद आहे तिला काय वाट्टेल ते म्हटलं तरी एक वेळ चालेल, पण त्यातली किंवा त्यात नसलेलीही एकेक म्हातारी झाडं कोलमडत असताना नवीन बरं-वाईट काय रुजलं किंवा रुजतंय हे तपासायला हवं. हे काम रेघेच्या क्षमतेबाहेरचं आहे, पण सक्षम लोकांना ते करता येईल.